Belle epoque ili poslednji valcer u Sarajevu

Piše: Tadej Kurepa
Da li ste gledali poslednji jugoslovenski film?

Režija: Nikola Stojanović

Ovaj film nije samo istorijska drama, već i priča o intelektualnom odrastanju, seksualnom buđenju, strastima, porocima i velikim ljubavima. Točak kočije (točak istorije) koji nastavlja da se vrti nakon neuspelog Žerajićevog atentata, pretvara se u šareni točak satiričnog erotskog kabarea u gostionici koja je zapravo javna kuća. Radnja je veoma dinamična i odvija se u trouglu između mladih revolucionara koji se bore protiv vlasti, policije i bordela, dopunjena nepoverenjem, špijuniranjem i raznim intrigama.

 

28. juna 1914. godine devetnaestogodišnji Gavrilo Princip, pripadnik tajne revolucionarne grupe Mlada Bosna, ubio je u Sarajevu nadvojvodu Franca Ferdinanda, prestolonaslednika Austro-Ugarske monarhije.

Film počinje i završava se atentatom, pokazujući da se bosanska omladina u uslovima odsustva mogućnosti kolektivnog suprotstavljanja represiji, u tradiciji anarhističke propagande delom, okrenula individualnim oružanim akcijama kao izrazu težnji Južnih Slovena za slobodom.

Godine 1910, nakon neuspelog atentata Bogdana Žerajića na generala Varešanina, guvernera Bosne i Hercegovine započinje naracija filma. Žerajić je pucao na kočiju u kojoj se vozio general Varešanin, a poslednjim metkom ubio je sebe. U filmu, kamera se zaustavlja na točku prevrnute kočije koji nastavlja da se vrti simbolizujući točak istorije koji nastavlja da se neumoljivo kreće napred. Žerajićev atentat označio je prekretnucu u političkim pogledima omladine u Bosni i Hercegovini, gde je narednih godina čitava generacija stasavala na mitu o Bogdanu Žerajiću. Policija je sa Žerajićevog leša otkinula glavu i zadržala je u policijskoj zbirci kao uzorak glave anarhiste, a trup je tajno sahranila. Omladina je pronašla njegov grob i na njemu se u tajnosti zaklinjala da će raditi na ostvarivanju ideala slobode.


Film Belle epoque govori o razdoblju od 1910. do 1914. u Sarajevu, sumraku „zlatnog doba“ Evrope neposredno pred Prvi svetski rat, i prikazuje razvoj društevenih okolnosti koje su prethodile atentatu 28. juna 1914. koji su velike imperijalne sile iskoristile kao povod da gurnu Evropu u krvavi rat za preraspodelu kolonija, u kome su nestala četiri carstva, a život izgubilo 20 miliona ljudi, dok je otprilike isto toliko ranjeno i osakaćeno.

Poslednji tango u Sarajevu

Danas, 100 godina nakon Sarajvevskog atentata, u evropskoj javnosti se često čuje optužba da su Gavrilo Princip i drugovi bili srpski nacionalisti i da su krivi za izazivanje Prvog svetskog rata. Ovde je reč o dvostrukoj laži i pokušaju re-interpretacije istorijskih događaja u skladu sa današnjim dnevnopolitičkim interesima. U slučaju Mlade Bosne ne može biti govora o srpskom nacionalizmu, zato što je revolucionarna jugoslovenska omladina bila posvećena ideji ujedinjenja Južnih Slovena, ali takođe i idejama socijalne pravde, federalizma, antiklerikalizma, antiparlamentarizma i anarhizma, a krivicu za izbijanje Prvog svetskog rata pre svega snose vladajuće klase imperijalnih sila tadašnje Evrope.

Veoma je bitno razumeti istorijski kontekst Sarajevskog atentata. Na Berlinskom kongresu 1878. velike sile su donele odluku da dozvole Austrougarskoj monarhiji da okupira Bosnu i Hercegovinu. Do tada je Bosna bila nestabilna provincija Otomanske imperije u kojoj su muslimanski feudalci vladali hrišćanskim (pretežno pravoslavnim) stanovništvom. Težak život i religijska diskriminacija uzrokovale su unutrašnja previranjima i česte bune. Ustanak iz 1875. koji su pomogle kneževine Srbija i Crna Gora, pretvorio se 1876. u srpsko-turski rat, što je bio jedan od povoda rusko-turskog rata 1877. godine.

Austro-Ugarska kojoj su zapadne sile 1878. poverile stabilizaciju Bosne i Hercegovine, objavila je 1908. godine akt aneksije čime je formalno pripojila Bosnu i istvoremeno srušila nade slovenskog stanovništva o nezavisnosti i slobodi. Situacija je i pre toga bila teška zato što Austrougarska okupaciona vlast nije ukinula feudalizam, niti izvršila agrarnu reformu, već je kmetovima omogućeno da se otkupe iz kmetstva, uglavnom putem kredita sa vrlo nepovoljnim kamatama, što je uz industrijski razvoj i eksploataciju prirodnih resursa Bosne stvaralo nepodnošljivu kombinaciju fedualizma i kapitalizma. Vojska i policija su represijom držale stanovništvo pod kontrolom i bilo je samo pitanje kada će i na koji način da to ogromno nezadovoljstvo izbije na površinu.

Film je snimljen 1990. godine, neposredno pred krvavi raspad Jugoslavije, i tokom rata materijal je ostao skriven u okruženom Sarajevu, da bi bio montiran tek 2007. godine, 17 godina kasnije. Zbog toga neki smatraju da je ovo poslednji jugoslovenski film.

Trejler filma Belle Epoque, poslednji valcer u Sarajevu